Czego się naumiała studentka IWOK UKSW?

naukowe/naukopodobne

Ikony czasów Rublowa i Dionizego

Ruskie malarstwo ikonowe, odzwierciedlające typ duchowości, jaki ukształtował się pod wpływem działalności św. Sergiusza z Radoneża, próbowało przedstawiać idealny wizerunek piękna niebiańskiego, by przypomnieć, że każdy człowiek nosi w sobie „ikonę" Boga, i że życie spędzone w świętości i na modlitwie jest drogą do uzyskania błogosławieństwa dla całej ludzkości. U progu XV stulecia, przede wszystkim w malarstwie moskiewskim, „odkryto" tradycje hellenistyczne, które w ikonorafii bizantyńskiej nigdy nie zanikły całkowicie, na Rusi natomiast były rzadkością.

 

W ikonie Archanioła Michała ze scenami „z żywota" widzimy lekkie i harmonijne figury, eleganckie budowle z kolumienkami, wspaniałe kolory - błękity, złoto, czerwień. Uwidaczniają się tu tradycje klasycyzmu bizantyńskiego, które swój najpełniejszy wyraz znalazły we freskach z drugiej polowy XIV wieku w Peribleptos w Mistrze (Grecja). W ikonie tej owe inspiracje są bardzo żywe, zwłaszcza w centralnej postaci archanioła, przedstawionego jako obrońca wiary chrześcijańskiej, w stroju rycerskim, z mieczem we wzniesionej dłoni, jak niekiedy wyobrażany bywał na portalach cerkwi. W scenach narracyjnych Michał niemal zawsze unosi się w locie (symbol Boskiej energii zesłanej na ziemię): prowadzi, wskazuje drogę, ratuje, jest przewodnikiem dusz ludzkich do innego świata, dlatego też cerkiew jemu dedykowana stała się mauzoleum grobowym książąt ruskich.

 

Synteza tradycji hellenistycznej i nowego stylu „idealnego” XV wieku osiągnęła kulminację w tak zwanym Deesis ze Zwienigorodu, pochodzącym z soboru Zaśnięcia Marii w tymże mieście. W obrazach tej grupy (pierwotnie było ich co najmniej pięć) - inaczej niż w ikonie archanioła Michała - dominuje nastrój spokojnej kontemplacji. Głowy lekko pochylone, oblicza pełne blasku, o zamyślonym wyrazie, jasna tonacja barwna, błękit, róż, fiolet i złoto, wszystko to współtworzy wrażenie idyllicznej, rajskiej harmonii, gdzie do idealnego wizerunku Chrystusa (który z powodu umyślnie zmienionych proporcji zdaje się bardziej oddalony od widza niż inne postacie) dostosowują się łagodny smutek archanioła i mądrość św. Pawła pogrążonego w myślach. Najwyższy poziom artystyczny Deesis ze Zwienigrodu i specyfika jego stylu pozwalają przypisać dzieło ręce Rublowa, chociaż nie istnieją źródła pisane, które mogłyby tę atrybucję poświadczyć.


 

 

Ikoną, którą z większą pewnością można przypisać Rublowowi, jest Trójca Święta; atrybucja ta opiera się na sformułowaniu jednego z ustępów dekretu Soboru Moskiewskiego (XVI wiek), który zalecał malarzom ikon przedstawiać ten temat na wzór dzieła Rublowa. Trójca święta została zamówiona jako ikona patronacka dla soboru Trójcy Świętej monastyru Troicko-Siergiejewskiego (w Posadzie Siergiejewskiej niedaleko Moskwy) albo w 1411 roku, kiedy pierwotna drewniana cerkiew była odnawiana, albo w 1425-1427 roku, kiedy odbudowano ją w kamieniu. Obraz był tak czczony, że przemalowywano go i restaurowano kilkakrotnie. Zachowały się oryginalny rysunek i kompozycja całości, natomiast w warstwie malarskiej są liczne ubytki i partie wtórnie uzupełnione.

 

Można całkiem naturalnie zadać pytanie: kto jest kim na tej ikonie. Najbardziej popularną egzegezą i odpowiedzią na to pytanie jest wariant, na który wskazują szaty środkowego anioła, ubranego jak Chrystus - wiśniowy chiton i błękitny hymation. W ten sposób w centrum ikony odnajdujemy przedstawienie Chrystusa, Drugiej Osoby Trójcy Świętej, a więc konsekwentnie Ojciec został przedstawiony z lewej strony (widza), a naprzeciw niego Duch Święty. Taką wersję można spotkać w literaturze na temat ikonografii, niekiedy tak interpretowali obraz sami ikonografowie, malując środkowemu aniołowi nimb w kształcie krzyża, a nawet podpisując tę postać inicjałami Chrystusa. Jednakże Sobór Stu Rozdziałów surowo zabronił malować na tej konie nimby w kształcie krzyża i napisy IC XC, tłumacząc to przede wszystkim tym, że obraz Trójcy Świętej nie jest hipostatycznym obrazem Ojca i Syna, i Ducha Świętego, a obrazem troistości Bóstwa i troistości bytu. W równym stopniu każdy z aniołów może nam się wydać tą lub inną Hipostazą, ponieważ zgodnie ze słowami św. Bazylego Wielkiego „Syn jest obrazem Ojca, a Duch - obrazem Syna".

 

Stylistycznie w Trójcy Świętej wyraźnie uwidaczniają się wpływy bizantyńskiego klasycyzmu, pojawiające się już w ikonie Archanioła Michała i w Deesis ze Zwienigorodu; tu jednak formy uległy pewnej stylizacji, linie i wolumen podporządkowane zostały idealnemu rytmowi kompozycji, zmniejszyła się przestrzenność i głębia otaczającego scenę pejzażu. W ikonie tej zostały po raz pierwszy sformułowane wszystkie zasady ikonowego malarstwa ruskiego XV wieku. Rublowowi przypisuje się również „kopię” cudownej ikony Matki Boskiej Włodzimierskiej, z XV wieku (przeniesionej do Moskwy w 1395 roku), namalowaną w 1408 roku dla zastąpienia oryginału w soborze Uspieńskim we Włodzimierzu, W tym samym roku uczniowie Rublowa pracowali pod kierunkiem mistrza malując Deesis dla tegoż soboru, tworząc jeden z najbardziej monumentalnych zespołów ikon w całym świecie ortodoksyjnym.

 

Reminiscencje stylu związanego z Rublowem dostrzec można również w cyklu „świąt” umieszczonym w soborze Błagowieszczeńskim w Moskwie, po pożarze w 1547 roku.


 

 

W epoce Rublowa istniały w malarstwie moskiewskim również inne nurty, które przykładowo reprezentuje ikona Marii adorowanej przez św. Sergiusza. Święty przedstawiony został jako skromny mnich błagający o Łaskę. Wysoki tron Bogarodzicy upodabnia się do tronu Mądrości, nawiązując do koncepcji Marii jako „ożywionej świątyni” i „tronu Bożego”. Archanioł Gabriel ukazany w dużym medalionie, w lewym górnym narożniku i sylwetka Dzieciatka wkomponowana w tło szaty Marii, stanowią aluzję do Zwiastowania i Wcielenia.

 

Około połowy XV wieku w malarstwie ikonowym szkoły moskiewskiej nastąpił zwrot. Postacie stały się delikatne, niemal bezcielesne, stylizowane; w kompozycji zaznaczył się abstrakcyjny rytm sylwetek i plam barwnych, twarze miały odzwierciedlać idealne piękno świata niebiańskiego. Po tragedii upadku Konstantynopola w 1453 roku ruskie malarstwo ikonowe podjęło sztandar ortodoksyjnej sztuki bizantyńskiej, zachowując z niej nie tyle formę, co ducha.

 

Artystą najbardziej reprezentatywnym dla tej epoki był Dionizy (Dionisij), którego postacie, delikatne i giętkie niczym łodygi egzotycznych roślin, miały prezentować świat idealny, świat marzeń i modlitwy. Dzieła Dionisija rozpatrywać należy w powiązaniu z miejscem, w jakim były usytuowane. Jego Ukrzyżowanie pochodzące z cyklu „.świąt” z ikonostasu nie jest dziełem zamkniętym samym w sobie, ale stanowi integralną część rozciągającego się horyzontalnie zespołu ikon. Dionisij odstąpił od tradycyjnej kompozycji, w której postacie zwrócone są ku centrum przedstawienia, i wprowadził kompozycję „otwartą”, odśrodkową, w której anioły w locie (personifikujące Eklezję i Synagogę), niewiasty oraz centurion Longin wyraźnie ciążą ku scenom sąsiednim.


 

 

Dzieła Dionisija nie zawierają akcentów dramatycznych: nawet Ukrzyżowanie ze swymi lśniącymi barwami i pięknym rysunkiem nie obrazuje tragedii, ale raczej triumf życia nad śmiercią, ikony malowane przez tego mistrza nie przedstawiają akcji, lecz nastrój medytacji, niekiedy cichego dialogu. Ikona przedstawiająca Relikwie Matki Bożej, płaszcz i pasek złożone przez cesarza, cesarzową i metropolitę w świątyni Blacherneńskiej w Konstantynopolu, przedstawia nie tyle ceremonię (jak czytamy w napisie na samej ikonie), ile modlitwę i cześć oddawaną samym relikwiom.

 

Szczególną grupę wśród dzieł Dionisija i jego uczniów stanowią ikony portretowe. Są to wizerunki świętych mnichów ruskich, założycieli monastyrów, którzy byli czczeni na Rusi nie tylko z racji ascetycznego i bogobojne go życia, ale również z uwagi na głoszone przez nich nauki i autorytet duchowy jaki zyskali (np. św. Kiryłł z Biełozierska). Być może po śmierci Dionisija, w każdym razie dokładnie w jego stylu, zostały namalowane dwie ikony z wizerunkami metropolitów ruskich żyjących w XIV wieku, św. Piotra i św. Aleksieja. Metropolici, przedstawieni w uroczystych pozach, przybrani w ceremonialne szaty pojawiają się jako książęta Kościoła, a zarazem jako płomień, źródło siły duchowej, dzięki oślepiającym barwom – białej i złotej – stuł. W scenach na obrzeżu ikony, poza epizodami z życia i cudami, ukazana została ich działalność publiczna, rokowania z książętami i podejmowane przez nich inicjatywy wznoszenia cerkwi i monastyrów. Za czasów Piotra wybudowany został sobór Uspieński w Moskwie, a za czasów Aleksieja - sobór Cudu Michała Archanioła.

 

 

Powyższy tekst pochodzi z książki "Ikony. Ikony różnych kręgów kulturowych od VI w. po czasy współczesne" autorstwa Olgi Popovej, Engeliny Smirnowej i Paoli Cortesi, zaś informacje dotyczące Trójcy Świętej Rublowa pochodzą także z książki "Świat ikony" Iriny Jazykowej.